Co to jest astygmatyzm oczu?

Astygmatyzm oczu, nazywany także niezbornością, to wada wzroku, w której oko załamuje światło z różną siłą w różnych kierunkach. W rezultacie obraz może być rozmyty lub zniekształcony zarówno podczas czytania, jak i patrzenia w dal. Najczęściej wiąże się to z krzywizną rogówki, rzadziej z właściwościami soczewki wewnątrz oka. Odpowiednio dobrana korekcja zwykle pozwala wyraźnie poprawić widzenie, ale jej wybór powinien wynikać z badania, a nie z samych objawów.

Astygmatyzm: co to jest i jak powstaje nieostry obraz?

Rogówka, czyli przezroczysta przednia część oka, oraz położona głębiej soczewka kierują światło na siatkówkę. Żeby drobny szczegół był dobrze widoczny, oko musi odpowiednio skupić pochodzące z niego światło. Przy astygmatyzmie promienie przechodzące przez różne przekroje oka są jednak ogniskowane inaczej, przez co nie powstaje jedno punktowe ognisko.

Gdy regularny astygmatyzm wynika z krzywizny rogówki, jej powierzchnia jest bardziej stroma w jednym kierunku, a bardziej płaska w kierunku do niego prostopadłym. Te kierunki nazywa się głównymi południkami, a o wielkości wady decyduje różnica mocy między głównymi południkami całego układu optycznego oka. Taka różnica nie oznacza, że całe oko musi być wyraźnie wydłużone lub mieć kształt, który można zauważyć w lustrze.

Astygmatyzm może występować samodzielnie albo razem z krótkowzrocznością lub nadwzrocznością. Dlatego w jednej parze okularów można połączyć korekcję sferyczną, potocznie określaną jako „minusy” lub „plusy”, oraz cylindryczną, która wyrównuje różnicę mocy w poszczególnych kierunkach.

Jak widzi osoba z astygmatyzmem? Najczęstsze objawy

Obraz przy astygmatyzmie nie u każdego wygląda tak samo, ponieważ zależy od wielkości i osi wady, współistniejącej krótkowzroczności lub nadwzroczności oraz oświetlenia. Przy niewielkiej niezborności można nie zauważać żadnych dolegliwości. Większa wada może już utrudniać odczytanie drobnego tekstu czy rozpoznanie szczegółów odległego przedmiotu, którego kontury wydają się niewyraźne.

Do objawów, które mogą towarzyszyć astygmatyzmowi, należą:

• rozmycie lub zniekształcenie obrazu z bliska i z daleka;
• wrażenie cienia przy literach albo wydłużenia punktowych źródeł światła;
• mrużenie oczu w celu chwilowego poprawienia ostrości;
• zmęczenie wzroku i bóle głowy, szczególnie po dłuższej pracy wymagającej skupienia;
• trudności z widzeniem po zmroku, w tym większa uciążliwość świateł samochodów i lamp.

Takie objawy nie wystarczają do rozpoznania wady, ponieważ ból głowy, rozmyte widzenie czy poświata wokół świateł mogą mieć również inne przyczyny. Także zdjęcie pokazujące „widzenie astygmatyka” jest jedynie ilustracją możliwego efektu, a nie testem diagnostycznym ani wiernym obrazem doświadczeń każdej osoby.

Skąd bierze się astygmatyzm i czy jest dziedziczny?

Na rozwój astygmatyzmu wpływają między innymi predyspozycje rodzinne i sposób kształtowania się oka. Wada może być obecna od urodzenia albo ujawnić się później. Dziedziczność nie oznacza jednak, że dziecko będzie miało dokładnie taki sam cylinder i taką samą oś jak rodzic.

Astygmatyzm może też powstać lub zmienić się po urazie, operacji oka czy w przebiegu choroby rogówki. Tak dzieje się między innymi przy stożku rogówki, gdy staje się ona cieńsza i uwypukla się. W takiej sytuacji przepisanie nowych okularów może nie wystarczyć, ponieważ trzeba ocenić przyczynę zmiany widzenia. Astygmatyzm nie jest jednak równoznaczny ze stożkiem rogówki.

Czytanie przy słabym świetle, siedzenie blisko telewizora i mrużenie oczu nie powodują astygmatyzmu ani go nie pogłębiają. Wygodne oświetlenie i przerwy podczas pracy z bliska mogą poprawiać komfort, lecz nie zastępują korekcji istniejącej wady.

Czym jest astygmatyzm regularny, a czym nieregularny?

Ten podział ma praktyczne znaczenie, ponieważ pomaga ustalić, jak można skorygować widzenie i czy potrzebna jest dodatkowa diagnostyka rogówki.

Astygmatyzm regularny

W astygmatyzmie regularnym główne południki o największej i najmniejszej mocy są do siebie prostopadłe, co zwykle pozwala dobrze dopasować korekcję cylindryczną w okularach lub odpowiednie soczewki kontaktowe. Słowo „regularny” opisuje przy tym właściwości optyczne wady, a nie jej wielkość.

Astygmatyzm nieregularny

Astygmatyzm nieregularny może występować między innymi przy bliznach lub stożku rogówki. Różnice w załamywaniu światła są wtedy bardziej złożone i nie dają się w pełni wyrównać jednym cylindrem, dlatego okulary nie zawsze zapewniają wystarczającą ostrość. Specjalista może wówczas zaproponować soczewki sztywne gazoprzepuszczalne lub większe soczewki skleralne, które opierają się na twardówce i tworzą nad rogówką przestrzeń wypełnioną płynem.

Jeżeli astygmatyzm wynika z choroby rogówki, poza poprawą widzenia może być potrzebne jej leczenie. Same soczewki korekcyjne nie zatrzymują postępu stożka rogówki.

Jak wygląda badanie wzroku w kierunku astygmatyzmu?

Pomiar wady i dobór korekcji przeprowadza okulista lub optometrysta, a jeśli istnieje podejrzenie choroby oka, potrzebna jest ocena okulistyczna. Badanie powinno uwzględniać każde oko osobno oraz to, jak oczy współpracują.

1. Wywiad i ocena ostrości widzenia. Specjalista pyta o objawy, ich początek, dotychczasowe okulary, urazy i operacje. Sprawdza, jakie znaki pacjent rozpoznaje na tablicy.
2. Pomiar wady wzroku, czyli badanie refrakcji. Wstępny wynik można uzyskać za pomocą autorefraktometru, czyli urządzenia do komputerowego pomiaru, lub skiaskopii, podczas której specjalista ocenia odblask światła z dna oka. Sam wydruk z urządzenia nie jest jeszcze gotową receptą.
3. Dobór korekcji. Podczas porównywania soczewek próbnych ocenia się moc sferyczną, cylinder i jego oś. Uwzględnia się uzyskaną ostrość, komfort oraz wyniki pozostałych badań.
4. Ocena rogówki, jeśli jest potrzebna. Keratometria mierzy jej krzywiznę. Topografia lub tomografia dostarczają dokładniejszych informacji o kształcie rogówki, szczególnie przy podejrzeniu astygmatyzmu nieregularnego, narastającej wadzie lub kwalifikacji do zabiegu.

U dzieci ważny jest pomiar po podaniu przez okulistę kropli, które czasowo wyłączają akomodację, czyli zdolność oka do dostosowywania ostrości do odległości. Ogranicza to wpływ tego mechanizmu na wynik badania i pozwala uzyskać informacje, których nie daje samo odczytanie liter z tablicy.

Internetowy test z promieniście ułożonymi liniami może zwrócić uwagę na różnice w widzeniu, ale nie określa wiarygodnie recepty i nie wyklucza choroby oka. Jego wynik zależy także od sposobu wyświetlenia grafiki, odległości i posiadanej korekcji.

Co oznaczają cylinder i oś na recepcie okularowej?

Recepta zawiera osobne wartości dla prawego i lewego oka. Przy astygmatyzmie trzeba odczytywać łącznie trzy parametry:

Oznaczenie	Znaczenie
SPH, sfera	Moc sferycznej części korekcji, podawana w dioptriach (D). Minus zwykle wiąże się z korekcją krótkowzroczności, a plus z korekcją nadwzroczności.
CYL, cylinder	Moc części cylindrycznej, również w dioptriach. Określa różnicę mocy potrzebną do korekcji astygmatyzmu.
AX, AXIS, oś	Kierunek ustawienia cylindra, wyrażony w stopniach na skali od 0 do 180. Wartości 0° i 180° oznaczają ten sam kierunek. Oś nie określa wielkości wady.

Przykładowy zapis CYL −0,75 D, oś 180° oznacza cylinder o wartości 0,75 dioptrii ustawiony w określonym kierunku. Liczba 180 nie oznacza silniejszego astygmatyzmu niż liczba 90, a do odczytania całej korekcji danego oka potrzebne są jeszcze pozostałe parametry z recepty.

Tę samą korekcję można zapisać zarówno z cylindrem dodatnim, jak i ujemnym, pod warunkiem odpowiedniego przeliczenia sfery i osi. Sam znak cylindra nie mówi więc, czy wada się pogorszyła. Porównując recepty, trzeba uwzględnić cały zapis.

Jak koryguje się astygmatyzm?

Dobór metody zależy od rodzaju i wielkości wady, stanu oczu, wieku oraz potrzeb pacjenta. O potrzebie korekcji nie decyduje wyłącznie wartość cylindra. Niewielki astygmatyzm bez dolegliwości czasem wymaga jedynie obserwacji, ale u innej osoby podobny wynik może uzasadniać okulary. U dzieci uwzględnia się dodatkowo rozwój widzenia.

Okulary z korekcją cylindryczną

Soczewki okularowe kierują światło tak, aby wyrównać różnicę mocy układu optycznego oka, ale nie zmieniają trwale kształtu rogówki. Żeby korekcja była skuteczna, oprócz właściwego cylindra i jego osi potrzebne są dobrze wykonane soczewki oraz dopasowana oprawa. Powinna ona stabilnie utrzymywać soczewki przed oczami, bez zsuwania się i przekrzywiania.

Po rozpoczęciu noszenia okularów z cylindrem lub zmianie korekcji proporcje przedmiotów i odczucie przestrzeni mogą początkowo wydawać się inne. Jeśli dyskomfort jest wyraźny, widzenie pozostaje nieostre lub trudności się utrzymują, trzeba sprawdzić receptę, wykonanie i ustawienie okularów. Nie należy automatycznie przypisywać każdej dolegliwości przyzwyczajaniu się do nowych soczewek.

Soczewki kontaktowe na astygmatyzm

Przy regularnej wadzie często stosuje się miękkie soczewki toryczne. Muszą zachowywać odpowiednie ustawienie na oku, ponieważ obrót soczewki może wpływać na ostrość. Dobór obejmuje więc również ocenę dopasowania i stabilności, a nie tylko przepisanie liczb z recepty okularowej.

Bardziej złożona nieregularność rogówki może wymagać innych konstrukcji soczewek, dobieranych przez specjalistę. Niezależnie od ich rodzaju trzeba przestrzegać zasad higieny, zaleconego czasu noszenia i terminów kontroli.

Laserowa korekcja astygmatyzmu

Zabieg laserowy zmienia kształt rogówki i w ten sposób może zmniejszyć astygmatyzm u wybranych osób dorosłych. O kwalifikacji decyduje jednak nie tylko wartość cylindra, ale też stabilność wady wzroku, grubość i kształt rogówki oraz ogólny stan oczu.

Zbyt cienka lub nieprawidłowo ukształtowana rogówka może wykluczać standardowy zabieg laserowy. Przed decyzją należy omówić oczekiwany efekt i możliwe powikłania, w tym suchość oczu, zaburzenia widzenia świateł oraz niepełną korekcję. Operacja nie daje każdemu gwarancji całkowitej i dożywotniej niezależności od okularów.

Dlaczego astygmatyzmu u dziecka nie należy przeoczyć?

Dziecko może nie zgłaszać niewyraźnego widzenia, ponieważ nie ma porównania z ostrym obrazem. Sygnałem do badania bywa mrużenie oczu, nietypowe ustawianie głowy, przybliżanie przedmiotów lub trudności podczas czynności wzrokowych. Brak takich zachowań nie wyklucza wady.

Znaczny, nieskorygowany astygmatyzm w okresie rozwoju widzenia może sprzyjać niedowidzeniu jednego lub obu oczu. To sytuacja, w której układ wzrokowy nie rozwija prawidłowej ostrości, ponieważ otrzymuje niewystarczająco wyraźny obraz. Szczególnej uwagi wymaga także duża różnica wady między oczami.

Wczesne dobranie korekcji i noszenie jej według zaleceń mają więc znaczenie dla tego, jak rozwija się widzenie dziecka. Jeśli doszło już do niedowidzenia, okulista ocenia, czy poza okularami potrzebne jest dodatkowe leczenie. Prawidłowo dobrane okulary nie osłabiają oczu ani nie nasilają astygmatyzmu.

Kiedy potrzebna jest kontrola, a kiedy pilna pomoc?

Astygmatyzm może zmieniać się z wiekiem, a termin kolejnego badania zależy także od stabilności wady i stanu oczu. Na kontrolę należy zgłosić się wcześniej, jeśli widzenie mimo okularów się pogarsza, cylinder wyraźnie rośnie lub korekcję trzeba często zmieniać. Takie zmiany mogą uzasadniać dokładniejszą ocenę rogówki.

Nagła utrata widzenia lub nagły silny ból oka wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Pilnej oceny okulistycznej wymagają także nowe błyski, nagłe pojawienie się licznych mętów, czyli ruchomych plamek lub nitek w polu widzenia, cień przypominający zasłonę oraz zaczerwienienie oka z bólem i pogorszeniem widzenia. Takich objawów nie należy tłumaczyć znanym wcześniej astygmatyzmem ani odkładać konsultacji do planowej wymiany okularów.