Czy astygmatyzm mozna operować?

Tak, astygmatyzm można operować. U odpowiednio zakwalifikowanych osób zabieg pozwala zmniejszyć wadę i ograniczyć potrzebę noszenia okularów lub soczewek kontaktowych. Dostępne są zarówno metody laserowe zmieniające kształt rogówki, jak i zabiegi z wszczepieniem soczewki wewnątrzgałkowej. Wybór zależy od rodzaju astygmatyzmu, budowy oka, stabilności wady oraz ewentualnych chorób towarzyszących.

Nie istnieje jednak jedna operacja na astygmatyzm odpowiednia dla wszystkich. Sama wartość cylindra na recepcie nie wystarcza do ustalenia, czy zabieg będzie bezpieczny i jakiego efektu można oczekiwać. Przed podjęciem decyzji warto poznać różnice między metodami, zakres badań kwalifikacyjnych i ograniczenia korekcji chirurgicznej.

Czy można operować astygmatyzm i kiedy warto rozważyć zabieg?

Astygmatyzm, nazywany również niezbornością, jest wadą refrakcji: układ optyczny oka załamuje światło w różny sposób w poszczególnych kierunkach. Najczęściej wynika to z kształtu rogówki, a czasem także z właściwości soczewki wewnątrz oka. Obraz może być nieostry lub zniekształcony zarówno z bliska, jak i z daleka. Astygmatyzm często współistnieje z krótkowzrocznością albo nadwzrocznością.

Zabieg można rozważyć, gdy codzienne korzystanie z korekcji jest uciążliwe, utrudnia aktywność zawodową lub sportową albo pacjent chce zmniejszyć zależność od okularów. Potrzeba wygody jest uzasadnionym powodem konsultacji, ale decyzja wymaga zestawienia spodziewanych korzyści z ryzykiem.

Rozpoznanie astygmatyzmu nie oznacza konieczności operacji. Jeśli okulary z prawidłowo dobranym cylindrem i osią albo soczewki kontaktowe zapewniają dobre widzenie i komfort, można przy nich pozostać. Przy niewielkiej wadzie, która nie daje istotnych objawów, korekcja bywa zbędna. Lekarz ocenia jej potrzebę podczas badania, biorąc pod uwagę ostrość widzenia, dolegliwości i codzienne potrzeby pacjenta.

Operacja astygmatyzmu: jakie metody są dostępne?

Do chirurgii refrakcyjnej, czyli zabiegów poprawiających ogniskowanie światła w oku, należy również korekcja laserowa. Poszczególne techniki różnią się miejscem i sposobem ingerencji, przebiegiem gojenia oraz zakresem wad, które można nimi skorygować.

Jak różnią się metody laserowej korekcji astygmatyzmu?

W zabiegach rogówkowych chirurg zmienia kształt rogówki zgodnie z planem opracowanym na podstawie pomiarów oka. Często można jednocześnie korygować astygmatyzm i towarzyszącą mu wadę sferyczną, czyli krótkowzroczność lub nadwzroczność.

Metoda	Na czym polega?	Co ma znaczenie dla pacjenta?
LASIK (laserowa korekcja z wytworzeniem płatka rogówki), w tym FemtoLASIK	Chirurg wytwarza płatek rogówki, a następnie laser ekscymerowy modeluje tkankę pod nim. W FemtoLASIK płatek powstaje przy użyciu lasera femtosekundowego.	Powrót użytecznego widzenia bywa szybki, ale metoda wiąże się również z ryzykiem powikłań dotyczących płatka.
PRK, czyli keratektomia fotorefrakcyjna, oraz jej wariant przeznabłonkowy TransPRK	Modelowanie rogówki odbywa się po usunięciu nabłonka. W TransPRK także ten etap wykonuje laser. Nie powstaje płatek charakterystyczny dla LASIK.	Nabłonek musi się odbudować, dlatego pierwsze dni mogą być bardziej bolesne, a poprawa widzenia przebiegać wolniej.
Usunięcie mikrosoczewki rogówkowej przez małe nacięcie, np. techniką SMILE (Small Incision Lenticule Extraction)	Laser femtosekundowy wyznacza wewnątrz rogówki niewielki fragment tkanki, który chirurg usuwa przez małe nacięcie.	Technika nie wymaga płatka LASIK. Stosuje się ją m.in. w astygmatyzmie towarzyszącym krótkowzroczności; możliwości zależą od konkretnego systemu i kwalifikacji.

Nie ma metody najlepszej dla każdego oka. Przykładowo przy większym ryzyku urazu podczas uprawiania sportu znaczenie może mieć unikanie płatka rogówki. Z kolei cieńsza rogówka nie oznacza automatycznie, że PRK będzie bezpieczna: liczy się również jej kształt, stan i ilość tkanki, którą należałoby usunąć.

Czy jest operacja na astygmatyzm bez laserowego modelowania rogówki?

U wybranych pacjentów rozwiązaniem może być wszczepienie torycznej soczewki fakijnej bez usuwania naturalnej soczewki oka. Określenie „toryczna” oznacza, że konstrukcja implantu umożliwia korekcję astygmatyzmu. Taką metodę rozważa się przy większej wadzie, zwłaszcza współistniejącej z krótkowzrocznością, lub gdy korekcja rogówkowa nie jest odpowiednia. O możliwości jej zastosowania decyduje także budowa wnętrza oka.

Ponieważ implant umieszcza się wewnątrz gałki ocznej, zabieg wiąże się z innymi zagrożeniami niż laserowa korekcja rogówki. Po wszczepieniu trzeba kontrolować m.in. ciśnienie wewnątrzgałkowe i stan rogówki. Choć soczewkę można później usunąć, nie daje to gwarancji przywrócenia oka do stanu sprzed operacji.

Jak koryguje się astygmatyzm podczas operacji zaćmy?

Podczas operacji zaćmy usuwa się zmętniałą naturalną soczewkę i zastępuje ją sztuczną. Jeśli pacjent ma odpowiedni rodzaj astygmatyzmu rogówkowego, można rozważyć implantację soczewki torycznej, której konstrukcja kompensuje tę wadę.

Usunięcie zaćmy samo w sobie nie gwarantuje skorygowania astygmatyzmu rogówki, dlatego trzeba wcześniej zaplanować moc i ustawienie implantu na podstawie dokładnych pomiarów. Sama recepta okularowa nie wystarcza: po usunięciu naturalnej soczewki zmienia się układ optyczny oka.

Toryczny implant nie musi zapewniać ostrego widzenia do czytania bez okularów. Zależy to również od pozostałych właściwości soczewki i zaplanowanego efektu.

W wybranych przypadkach do zmniejszenia astygmatyzmu wykorzystuje się też odpowiednio zaplanowane nacięcia rogówki, wykonywane m.in. podczas operacji zaćmy.

Na czym polega refrakcyjna wymiana soczewki?

Refrakcyjna wymiana soczewki przypomina operację zaćmy, ale jej głównym celem jest korekcja wzroku, a naturalna soczewka nie musi być istotnie zmętniała. Możliwość takiego zabiegu ocenia się z uwzględnieniem wieku pacjenta, jego wady i stanu oka.

Usunięcie naturalnej soczewki oznacza utratę jej pozostałej zdolności do akomodacji, czyli dostosowywania ostrości widzenia do odległości. Z tego powodu wybór tej metody wymaga szczególnie starannego uzasadnienia u młodszych osób. Przy dużej krótkowzroczności w ocenie korzyści i ryzyka trzeba też uwzględnić zagrożenie odwarstwieniem siatkówki.

Kto kwalifikuje się do operacji astygmatyzmu?

Do planowej korekcji laserowej kwalifikuje się zwykle osoby dorosłe, których układ wzrokowy jest dojrzały, a wada stabilna. Samo ukończenie 18 lat nie przesądza jednak o kwalifikacji. Lekarz porównuje wyniki badań, zwykle z ostatniego roku lub dwóch lat, żeby sprawdzić, czy wada przestała się istotnie zmieniać.

Do przyczyn odroczenia zabiegu lub wyboru innego postępowania należą m.in.:

• niestabilna wada wzroku;
• nieprawidłowa budowa rogówki, jej nadmierne ścieńczenie lub podejrzenie stożka rogówki;
• aktywna infekcja, stan zapalny albo nieopanowany zespół suchego oka;
• ciąża i karmienie piersią, podczas których mogą zmieniać się refrakcja oraz stan powierzchni oka;
• choroby ogólne lub leki wpływające na gojenie;
• inne choroby oczu ograniczające możliwą poprawę widzenia.

Nie każda z tych przeszkód oznacza trwałą rezygnację z zabiegu. Po leczeniu powierzchni oka i powtórzeniu pomiarów można niekiedy wrócić do kwalifikacji, natomiast podejrzenie choroby osłabiającej rogówkę wymaga odrębnej diagnostyki. Już na pierwszą konsultację warto więc przygotować informacje o chorobach przewlekłych, wcześniejszych operacjach oraz wszystkich przyjmowanych lekach.

Jakie badania są potrzebne przed operacją astygmatyzmu?

Kwalifikacja jest szersza niż badanie służące wystawieniu recepty na okulary. Obejmuje ocenę ostrości wzroku z korekcją i bez niej, pomiar wady oraz badanie zdrowia oka. Szczególne znaczenie mają:

• topografia i tomografia rogówki: pozwalają ocenić jej kształt oraz wykrywać nieprawidłowości, które mogą zwiększać ryzyko zabiegu;
• pachymetria: pomiar grubości rogówki, rozpatrywany łącznie z planowanym zakresem korekcji;
• ocena filmu łzowego i powierzchni oka: ich zaburzenia mogą wpływać zarówno na dokładność pomiarów, jak i na późniejsze widzenie;
• badanie pozostałych struktur oka: w tym soczewki, siatkówki i nerwu wzrokowego.

Przy planowaniu implantu potrzebne są dodatkowe pomiary właściwe dla tej procedury. Dwie osoby z identyczną wartością cylindra mogą otrzymać różne zalecenia, ponieważ ich rogówki i pozostałe struktury oka mają inną budowę.

Ponieważ soczewki kontaktowe mogą przejściowo zmieniać kształt rogówki, przed badaniami trzeba zrobić przerwę w ich noszeniu zgodnie z instrukcją ośrodka. Jej długość zależy od rodzaju soczewek i wyników kolejnych pomiarów. Na konsultację warto też zabrać wcześniejsze recepty oraz dokumentację okulistyczną.

Operowanie astygmatyzmu przy stożku rogówki

W astygmatyzmie regularnym różnice mocy optycznej można zwykle dobrze opisać cylindrem i osią. Bardziej złożony jest astygmatyzm nieregularny, który może towarzyszyć bliznom, urazom lub stożkowi rogówki, czyli chorobie związanej z jej ścieńczeniem i zmianą kształtu.

Stożka rogówki nie traktuje się jak zwykłego astygmatyzmu przeznaczonego do standardowej korekcji LASIK. Usunięcie tkanki mogłoby dodatkowo osłabić rogówkę i pogorszyć jej stan, dlatego priorytetem bywa zahamowanie postępu choroby, a następnie poprawa jakości widzenia.

Jedną z metod stabilizacji jest cross-linking, wykorzystujący ryboflawinę i promieniowanie ultrafioletowe (UV) do zwiększenia sztywności rogówki. Jego głównym celem jest ograniczenie postępu choroby, więc nie należy utożsamiać go z zabiegiem usuwającym cylinder. Po leczeniu nadal mogą być potrzebne okulary lub specjalistyczne soczewki kontaktowe, np. sztywne albo skleralne. Inne procedury dobiera specjalista zależnie od zaawansowania zmian.

Jak przebiega laserowa operacja astygmatyzmu i rekonwalescencja?

Laserową korekcję wykonuje się zwykle w znieczuleniu kroplowym. Pacjent pozostaje przytomny, leży i wykonuje polecenia zespołu. Cała procedura trwa zazwyczaj kilkadziesiąt minut, a do domu można zwykle wrócić tego samego dnia. Operacja z wszczepieniem soczewki przebiega inaczej, dlatego wymaga osobnego omówienia.

Znieczulenie ogranicza ból podczas zabiegu, ale nie wyklucza odczuwania dotyku, ucisku czy przejściowego dyskomfortu. Po operacji mogą występować pieczenie, łzawienie, światłowstręt i zamazane widzenie. Po metodach powierzchniowych dolegliwości w pierwszych dniach bywają silniejsze, ponieważ odbudowuje się nabłonek rogówki.

Kiedy po korekcji wzroku można wrócić do pracy i prowadzenia samochodu?

Po LASIK widzenie potrzebne do codziennych czynności może poprawić się szybko, natomiast po PRK lub TransPRK na rekonwalescencję trzeba często przeznaczyć około tygodnia lub dłużej. Są to orientacyjne ramy, ponieważ tempo gojenia jest indywidualne. Powrót do pracy zależy także od jej charakteru, zwłaszcza narażenia na pył, urazy czy konieczności długotrwałego skupiania wzroku. Nawet gdy codzienne czynności nie sprawiają już trudności, widzenie może jeszcze nie być w pełni ustabilizowane.

W dniu operacji transport powinna zapewnić inna osoba. Do prowadzenia samochodu można wrócić dopiero po uzyskaniu odpowiedniej sprawności widzenia i zgodnie z zaleceniami lekarza. Szczególnej ostrożności wymaga powrót do jazdy po zmroku, bo dobra ostrość na tablicy nie wyklucza olśnień ani trudności z kontrastem.

Podczas gojenia należy:

• stosować przepisane krople według ustalonego schematu;
• uczestniczyć w kontrolach, także przy dobrym samopoczuciu;
• unikać pocierania oczu i chronić je przed urazem;
• przestrzegać zaleceń dotyczących makijażu, basenu, sauny oraz sportu;
• stosować ochronę przed światłem i UV, jeśli zaleci ją lekarz.

Jakie objawy po operacji oczu wymagają pilnej kontroli?

Narastający ból, nasilające się zaczerwienienie lub pogorszenie widzenia wymagają pilnego kontaktu z ośrodkiem operującym. Nie należy czekać na planową wizytę również wtedy, gdy pojawią się nagle liczne męty, błyski albo cień przypominający zasłonę w polu widzenia. Jeśli kontakt z ośrodkiem jest niemożliwy, trzeba zgłosić się na ostry dyżur okulistyczny. Takich objawów nie powinno się samodzielnie przypisywać zwykłemu gojeniu.

Jakie efekty daje operacja astygmatyzmu i czy wada może wrócić?

Zabieg ma poprawić widzenie bez korekcji i zmniejszyć zależność od okularów. Efekt może być bardzo dobry, choć u części osób pozostaje wada resztkowa, a okulary nadal przydają się przy określonych zadaniach, np. nocnej jeździe samochodem.

Laser trwale zmienia kształt rogówki, ale nie zatrzymuje zmian zachodzących w oku z upływem czasu. Może więc zmienić się refrakcja, rozwinąć zaćma lub pojawić inna przyczyna pogorszenia widzenia. Korekcja astygmatyzmu nie zapobiega też starczowzroczności, czyli związanej z wiekiem utraty zdolności ostrego widzenia z bliska.

Jeśli wynik wymaga poprawy, dodatkowy zabieg można rozważyć po ocenie stabilności pomiarów i bezpieczeństwa kolejnej ingerencji, ale nie każdy pacjent się do niego kwalifikuje. Już przed pierwszą operacją trzeba też ustalić, na jaką poprawę pozwala stan oka: korekcja refrakcyjna nie leczy chorób siatkówki ani nie odwraca automatycznie utrwalonego niedowidzenia.

Po korekcji warto zachować dokumentację z pomiarami sprzed zabiegu i informować o nim podczas późniejszych wizyt. Zmiana rogówki ma znaczenie m.in. przy interpretacji pomiarów ciśnienia wewnątrzgałkowego i obliczaniu mocy soczewki przed przyszłą operacją zaćmy.

Jakie ryzyko wiąże się z operacją na astygmatyzm?

Ryzyko zależy od rodzaju procedury, budowy oka i chorób towarzyszących. Po laserowej korekcji mogą wystąpić suchość oczu, wahania ostrości, olśnienia, halo wokół świateł lub pogorszenie jakości widzenia przy słabym oświetleniu. Objawy często zmniejszają się podczas gojenia, lecz u części pacjentów utrzymują się dłużej.

Możliwe są także niedokorygowanie lub nadmierna korekcja wady, infekcja, zaburzenia gojenia, zmętnienie rogówki albo jej postępujące osłabienie i uwypuklenie, nazywane ektazją. W metodzie LASIK występuje dodatkowo ryzyko powikłań dotyczących płatka. Rzadkie, poważne komplikacje mogą prowadzić do trwałego pogorszenia widzenia.

Przy operacjach wewnątrzgałkowych trzeba omówić m.in. ryzyko infekcji, wzrostu ciśnienia, nieprawidłowego położenia implantu oraz powikłań dotyczących siatkówki. W przypadku soczewek fakijnych znaczenie mają także stan naturalnej soczewki i komórek śródbłonka, czyli wewnętrznej warstwy rogówki. Rozmowa o bezpieczeństwie powinna więc odnosić się do proponowanej metody i wyników badań danej osoby.

O co zapytać okulistę przed korekcją wzroku?

Przed konsultacją warto zastanowić się, co zabieg ma zmienić w codziennym życiu: czy najważniejsza jest swoboda podczas sportu, praca bez okularów, czy dobre widzenie podczas nocnej jazdy. W rozmowie z okulistą pomocne będą następujące pytania:

• Jaki rodzaj astygmatyzmu mam i czy moja wada jest stabilna?
• Dlaczego proponowana metoda jest odpowiednia dla budowy moich oczu?
• Jakiego widzenia bez okularów mogę realistycznie oczekiwać?
• Jakie ryzyko zwiększają moje choroby, leki lub warunki pracy?
• Ile czasu powinienem przeznaczyć na rekonwalescencję?
• Kto zapewnia pomoc w razie niepokojących objawów po zabiegu?

Porównując koszty, trzeba sprawdzić, czy cena dotyczy jednego oka czy obojga oraz czy obejmuje kwalifikację, kontrole i ewentualną dodatkową korekcję. Warto też ustalić warunki dalszego leczenia, gdy wynik odbiega od planu. Przejrzysty zakres opieki jest równie istotny jak sama kwota.