Czy astygmatyzm można nabyć?

Tak, astygmatyzm można nabyć. Może rozwinąć się po urazie, operacji oka lub w przebiegu choroby zmieniającej kształt rogówki bądź właściwości optyczne soczewki. Astygmatyzm rozpoznany w dorosłości nie zawsze jest jednak nową wadą, bo niewielka niezborność mogła istnieć wcześniej i dopiero teraz zostać wykryta podczas badania.

Dlatego znaczenie ma zarówno dobór korekcji, jak i ustalenie, dlaczego widzenie się zmieniło. Stopniowe pojawienie się trudności z czytaniem wymaga innego postępowania niż nagłe pogorszenie wzroku po urazie czy szybko rosnący cylinder na kolejnych receptach.

Co oznacza nabycie astygmatyzmu?

Astygmatyzm, nazywany również niezbornością, jest wadą refrakcji: oko załamuje światło z różną siłą w różnych przekrojach, przez co obraz na siatkówce nie jest odpowiednio ostry. Najczęściej odpowiadają za to różnice krzywizny rogówki, czyli przezroczystej przedniej części oka, choć znaczenie może mieć również soczewka znajdująca się wewnątrz gałki ocznej. Astygmatyzm może współistnieć z krótkowzrocznością lub nadwzrocznością.

Wada bywa obecna od urodzenia, rozwija się w dzieciństwie albo pojawia w późniejszych latach. Nabycie astygmatyzmu oznacza powstanie wady w ciągu życia, natomiast data diagnozy mówi jedynie, kiedy ją rozpoznano. Sam pierwszy zapis cylindra na recepcie nie pozwala ustalić początku problemu. Pomocne są wcześniejsze wyniki badań, historia dolegliwości oraz ocena struktur oka.

W astygmatyzmie regularnym oko załamuje światło najsilniej i najsłabiej w dwóch prostopadłych przekrojach. W nieregularnym zaburzenia są bardziej złożone, na przykład wskutek blizny rogówki. Obie postacie mogą mieć charakter nabyty. Rozpoznanie astygmatyzmu nie oznacza więc automatycznie ciężkiej choroby oka.

Jaka może być przyczyna astygmatyzmu nabytego?

Uraz oka i blizny po zapaleniu rogówki

Rany, niektóre urazy z ciałem obcym czy oparzenia mogą uszkodzić rogówkę, pozostawiając bliznę lub zmieniając jej krzywiznę. Podobny skutek może mieć zakażenie rogówki, jeśli doprowadziło do uszkodzenia jej tkanki i bliznowacenia.

Nie każdy uraz prowadzi jednak do trwałej wady, ponieważ wiele zależy od głębokości i położenia uszkodzenia oraz sposobu gojenia. Gdy po zagojeniu oka nadal widzisz nieostro lub zauważasz dodatkowe kontury liter, potrzebna jest ocena rogówki i ostrości widzenia po korekcji.

Operacje oka i zmiany podczas gojenia

Zabiegi obejmujące rogówkę, zwłaszcza jej przeszczepienie, mogą zmieniać sposób załamywania światła. Astygmatyzm może pojawić się również po innych operacjach oka, w tym po operacji zaćmy. Wpływ na krzywiznę rogówki mają między innymi nacięcia, szwy i proces gojenia.

W okresie pooperacyjnym parametry korekcji mogą się jeszcze zmieniać, dlatego termin doboru docelowych okularów należy ustalić z lekarzem prowadzącym. Nie oznacza to jednak, że każde pogorszenie widzenia można przypisać gojeniu, szczególnie jeśli towarzyszy mu ból lub zaczerwienienie.

Stożek rogówki i inne zaburzenia jej kształtu

W stożku rogówki jej tkanka stopniowo się ścieńcza i uwypukla, co zmienia właściwości optyczne oka i często prowadzi do narastania astygmatyzmu nieregularnego. Choroba zwykle ujawnia się u młodych osób i może zajmować oba oczy w różnym stopniu.

Rozwój stożka rogówki wiąże się z wieloma czynnikami, w tym predyspozycjami genetycznymi i wpływami środowiskowymi. Do dokładniejszej diagnostyki powinny skłonić częste zmiany recepty, pogarszająca się ostrość mimo nowych okularów lub wyraźna różnica między oczami. Takie objawy mogą budzić podejrzenie choroby, ale same jej nie potwierdzają.

Zmiany soczewki oka i zmiany związane z wiekiem

Wielkość astygmatyzmu może zmieniać się wraz z wiekiem lub pod wpływem zmian w soczewce, między innymi towarzyszących rozwojowi zaćmy. Sama zmiana cylindra nie pozwala jednak ustalić przyczyny. Trzeba sprawdzić, czy odpowiada za nią rogówka, soczewka czy inny problem wpływający na jakość widzenia.

Trudności z czytaniem w średnim wieku mogą też wynikać z prezbiopii, czyli osłabienia zdolności oka do ustawiania ostrości z bliska wskutek mniejszej elastyczności soczewki. To odrębny problem, ale jeśli współistnieje z astygmatyzmem, dobór korekcji powinien uwzględniać oba.

Nabywanie astygmatyzmu a praca przy komputerze i pocieranie oczu

Czytanie przy słabym świetle, siedzenie blisko telewizora czy mrużenie oczu nie powodują astygmatyzmu. Także samej pracy przy komputerze lub korzystania z telefonu nie należy traktować jako wyjaśnienia nowo rozpoznanej wady.

Długie patrzenie w ekran może natomiast sprzyjać suchości oczu i zamgleniu widzenia. Niestabilny film łzowy, czyli warstwa łez pokrywająca powierzchnię oka, pogarsza jakość obrazu i może wpływać na niektóre pomiary rogówki. Chwilowe rozmycie obrazu po pracy nie jest dowodem na trwałe nabycie astygmatyzmu. Suchość i wada refrakcji mogą przy tym występować jednocześnie.

Osobną kwestią jest częste, silne pocieranie oczu, które wiąże się z ryzykiem rozwoju i postępu stożka rogówki. Warto ograniczyć ten nawyk, a przy uporczywym świądzie zgłosić się na badanie, aby ustalić i leczyć jego przyczynę, na przykład alergię. Pojedyncze potarcie oka nie oznacza jednak, że powstała wada wzroku.

Jakie objawy mogą wskazywać na astygmatyzm i kiedy szukać pomocy?

Astygmatyzm może powodować nieostre widzenie z bliska i z daleka, mrużenie oczu, zmęczenie podczas pracy wzrokowej oraz bóle głowy. Niektóre osoby zauważają dodatkowe kontury liter, rozciągnięte światła lub większe trudności z widzeniem po zmroku.

Takie dolegliwości występują również przy innych wadach i chorobach oczu. To, jak pilnie potrzebne jest badanie, zależy przede wszystkim od tempa zmian i objawów, które im towarzyszą.

Sytuacja	Zalecane postępowanie
Utrzymujące się, stopniowe pogorszenie ostrości bez bólu i innych nagłych objawów	Umów badanie wzroku. Jeśli wada jest nowa lub jej przyczyna nie została wyjaśniona, potrzebna może być również ocena okulistyczna.
Częste zmiany cylindra, rosnąca różnica między oczami lub coraz słabsza poprawa w okularach	Umów konsultację okulistyczną w najbliższym możliwym terminie. Przekaż informację o tempie pogorszenia, aby ułatwić ustalenie pilności wizyty.
Nagłe pogorszenie widzenia, nowe błyski lub nagle pojawiające się męty, cień przypominający zasłonę, silny ból albo bolesne zaczerwienienie oka	Szukaj pilnej pomocy okulistycznej tego samego dnia. Przy nagłej utracie widzenia lub silnym bólu zgłoś się niezwłocznie na dyżur okulistyczny lub szpitalny oddział ratunkowy (SOR).

Nagłej zmiany widzenia nie należy tłumaczyć samym astygmatyzmem. Szczególnej uwagi wymaga pogorszenie po urazie lub zabiegu. Jeśli wzrok nie pozwala bezpiecznie prowadzić samochodu, zorganizuj pomoc w dotarciu na badanie.

Jak ustala się przyczynę nowo wykrytego astygmatyzmu?

Badanie zaczyna się od wywiadu oraz sprawdzenia ostrości wzroku i refrakcji, czyli określenia potrzebnej korekcji. Na recepcie zapisuje się między innymi moc cylindra, oznaczaną jako CYL, i jego oś. Te parametry opisują korekcję, ale nie wyjaśniają samodzielnie, dlaczego wada powstała.

W zależności od objawów i wyniku badania okulista może wykorzystać:

• Badanie w lampie szczelinowej: do oceny rogówki, soczewki oraz obecności blizn, stanu zapalnego lub zmian pooperacyjnych.
• Keratometrię: do pomiaru krzywizny rogówki.
• Topografię lub tomografię rogówki: do dokładniejszej oceny jej kształtu; tomografia dostarcza również informacji o tylnej powierzchni i rozkładzie grubości. Badania te są szczególnie przydatne przy podejrzeniu stożka rogówki i astygmatyzmu nieregularnego.
• Badanie po rozszerzeniu źrenic: gdy potrzebna jest ocena wnętrza oka i innych możliwych przyczyn pogorszenia widzenia.

Nie każda osoba z niewielkim, stabilnym astygmatyzmem potrzebuje wszystkich tych badań, ponieważ ich zakres dobiera się do sytuacji klinicznej. Domowy test z promieniście ułożonymi liniami nie zastępuje badania i nie pozwala ustalić pochodzenia wady.

Jak przygotować się do badania astygmatyzmu?

Zabierz wcześniejsze recepty i wyniki badań, szczególnie mapy rogówki oraz dokumentację urazu lub operacji. Zanotuj, od kiedy widzisz gorzej, czy zmiana dotyczy jednego oka i czy występuje stale, czy tylko okresowo.

Jeżeli nosisz soczewki kontaktowe, zapytaj gabinet przed wizytą, czy i na jak długo trzeba je odstawić. Mogą one czasowo zmieniać kształt rogówki i wpływać na dokładność pomiarów, a potrzebna przerwa zależy od rodzaju soczewek oraz planowanego badania. Wspomnij również o suchości, świądzie i używanych kroplach. Jeśli wyniki są niestabilne, specjalista może zalecić leczenie powierzchni oka oraz ponowny pomiar.

Jak koryguje się i leczy astygmatyzm nabyty?

Postępowanie zależy od rodzaju wady, jej stabilności oraz stanu oka. Poprawa ostrości widzenia i leczenie przyczyny zmian to dwa odrębne cele. Nowe okulary mogą zapewnić wyraźniejszy obraz, ale nie zatrzymają choroby, która zmienia kształt rogówki.

Kiedy okulary lub soczewki kontaktowe korygują astygmatyzm?

Przy astygmatyzmie regularnym zwykle stosuje się okulary z korekcją cylindryczną lub odpowiednio dobrane soczewki kontaktowe, często toryczne. O potrzebie korekcji decydują ostrość widzenia, dolegliwości, wiek i wymagania wzrokowe. Nie ma jednej wartości cylindra, poniżej której każda osoba może zrezygnować z okularów.

Przy astygmatyzmie nieregularnym okulary mogą dawać niepełną poprawę. Specjalista może wtedy dobrać soczewki sztywne gazoprzepuszczalne albo skleralne, które tworzą regularną powierzchnię optyczną przed rogówką i ograniczają wpływ jej nierówności na obraz.

Czym różni się cross-linking od laserowej korekcji astygmatyzmu?

W postępującym stożku rogówki można rozważyć cross-linking, który wzmacnia rogówkę za pomocą ryboflawiny (witaminy B2) i promieniowania ultrafioletowego typu A. Zabieg ma przede wszystkim zahamować dalsze zmiany, dlatego nawet po jego wykonaniu może być potrzebna korekcja okularowa lub kontaktowa.

Laserowa korekcja wzroku wymaga osobnej kwalifikacji, obejmującej między innymi stabilność wady, grubość i kształt rogówki. Stożek rogówki jest przeciwwskazaniem do standardowej korekcji metodą LASIK, polegającej na laserowym modelowaniu rogówki pod wytworzonym płatkiem jej tkanki. Sam fakt, że astygmatyzm jest nabyty, nie przesądza ani o możliwości wykonania zabiegu, ani o jego skuteczności.

Czy można ograniczyć ryzyko astygmatyzmu nabytego?

Nie da się zapobiec wszystkim przypadkom astygmatyzmu. Można jednak chronić oczy przed urazami, używając odpowiednich okularów lub gogli ochronnych podczas prac z ryzykiem odprysków lub kontaktu z substancjami chemicznymi. Znaczenie mają również higiena soczewek kontaktowych, ograniczenie pocierania oczu oraz leczenie chorób powierzchni oka.

Kontrole pozwalają oceniać, czy wada pozostaje stabilna, a ich częstotliwość warto ustalić indywidualnie, zwłaszcza po urazie, operacji lub rozpoznaniu choroby rogówki. Jeśli widzenie wyraźnie zmienia się przed zaplanowaną wizytą, skontaktuj się z gabinetem wcześniej.